Vì đâu thơ đồng quê càng ngày càng thưa vắng?

Những năm gần đây, thơ ca Việt Nam ngày càng đề đạt được nhiều mặt của hiện thực từng lớp. Người người làm thơ, thơ xuất hiện trên báo, trên các ấn phẩm, đâu đâu cũng thấy thơ - rất nhiều thơ. Và thơ “tự xuất bản” chuyền tay nhau nữa! Chưa nói đến chuyện mọi người làm thơ để mưu sinh, cầu danh hay giải trí và chất lượng những bài thơ ấy cao hay còn rất thấp, mà với sự xuất hiện của nhiều cây bút mới với giọng điệu mới, thì ở một góc cạnh nào đó, đấy vẫn là điều đáng mừng cho thơ. Thế nhưng có một điều dễ nhận thấy là mảng thơ viết về đồng quê càng ngày càng thưa vắng. Mà đây lại là một bộ phận rất quan trọng trong lịch sử thi ca Việt Nam. Thơ đồng quê là sản phẩm ý thức “nảy mầm” từ nền văn minh lúa nước. Nó phản ảnh cuộc sống cần lao, sinh hoạt, chống chọi với một vẻ đặm đà, mộc mạc mà tình tứ tài ba của tâm hồn người nông dân. Những câu ca dao, câu thơ được “khai sinh” ngay trên luống cày, bến sông, vườn cây ấy đã có sinh khí bền bỉ hàng trăm năm, hàng nghìn năm. Thơ đồng quê đã rất gần gụi, thân thiết với tâm hồn người Việt Nam như gió đồng, nước giếng. Các nhà thơ Việt Nam hầu hết xuất thân từ nông thôn, tâm hồn được nuôi dưỡng từ bầu sữa của ca dao, dân ca, phương ngôn; của những hội hè, đình đám; những phong tục, tập quán. Nhưng họ chóng vánh bị suýt nữa vào cuộc sống văn minh thành thị. Thị thành hóa là sự phát triển tất yếu của xã hội. Ở một chừng độ nào đó, nó tạo ra cơn lốc xô bồ, bụi bặm của cơ chế thị trường, luồn lách vào mọi thôn cùng xóm vắng từ cách nhìn, cách nghĩ đến lời ăn ngôn ngữ. Và quá trình tỉnh thành hóa trong thơ song hành với quá trình đô thị hóa nông thôn. Các thi sĩ đã nhàm chán với các thi liệu thân thuộc như đường khung nha xuong cu phố, công viên, bờ hồ… nay huy động vào thơ cả vũ trường, bia bọt… Xu thế tỉnh thành hóa, salon hóa thậm chí cả xu thế “giường chiếu hóa” trong thơ ngày càng lấn át. Tìm những câu thơ đồng quê hiện giờ khó như gặp một cô thôn nữ trong siêu thị vậy! Công bằng mà nói thì người làm thơ về đồng quê bây giờ chưa hẳn đã hết. Người đọc vẫn có thể bắt gặp đâu đó thơ viết về đề tài này hoặc năm ba câu thơ làng quê trong một vài trang báo, tập thơ của một số ít cây bút. Trên một vài diễn đàn có người vẫn tỏ tường nỗi trăn trở về vị trí đang mất dần của thơ đồng quê. Họ hiềm nghi rồi khẳng định về căn số của thơ đồng quê Việt Nam thế kỷ 21. Điều đó chứng tỏ họ còn vương vít duyên nợ lắm với đề tài nông thôn. Nhưng mọi người lo âu bởi mọi người chưa làm hoặc chưa làm được. Thơ viết về nông thôn thực tại cốt tử là truyền tụng nông nghiệp. Có khá nhiều những cuộc thi thơ, hợp tuyển thơ về nông thôn, nông dân nhưng khó mà nhận ra được cái bản sắc của nông thôn Việt Nam. Vẫn là dòng sông, cánh đồng, con đường làng, mùa màng mưa nắng đấy nhưng thơ bây chừ không khêu gợi được cái hồn quê, chất quê dân dã, trong trẻo của cái thời Nguyễn Bính, Đoàn Văn Cừ, Anh Thơ, Bàng Bá Lân… ngày trước. Sự thay đổi từ “chiếc dây lưng xanh ” trong thơ Nguyễn Bính, “cái yếm thắm” trong thơ Anh Thơ đến “áo chi tiết tham khảo chẽn, quần bò, áo cài khuy bấm, quần bò, mũ cối” là sự thay đổi mạnh mẽ của nếp, nếp sống tư tưởng ở người nông thôn. Trong cuộc chuyển mình của từng lớp, nhà thơ vừa “van em em hãy giữ nguyên quê mùa”, vừa thu nhặt và lưu giữ những giá trị văn hóa tinh thần. Đó là những người đảm nhận vai trò canh gác ngôi đền thiêng cho dĩ vãng. Lại có những cây bút bạo dạn làm cuộc thay đổi xã hội nông thôn trong thơ bằng một lối viết tân kỳ dị mọ. Những câu thơ đó mau chóng lôi cuốn sự để ý của người đọc nhưng cũng chóng vánh đi vào lãng quên. Bởi những câu thơ cải cách viết về nông thôn khác xa với những câu thơ - ca dao dễ đọc, dễ hiểu đã ngấm vào tâm hồn người Việt Nam như máu thịt đã bao đời nay. Những nhà canh tân hăng hái và khoái trá với lối viết đó và gọi nó là đổi mới, là khám phá. Nhưng canh tân mà xa lạ hoàn toàn với chính mình thì liệu chúng ta có nên? Vậy vì sao mà thơ đồng quê cứ còi cọc, lác đác như lúa đồng gặp hạn? Phải chăng thơ viết về đồng quê đã hết mỡ màu bởi những danh tiếng chuẩn mực, là niềm ngưỡng vọng của các cây bút suốt già nửa thế kỷ qua! Người làm thơ hiện giờ không dễ gì vươn ra ngoài cái bóng của những cây đại thụ ấy. Viết gì cũng sợ lặp lại sức trước, đi đâu cũng chạm bóng dáng của Nguyễn Bính, Đoàn Văn Cừ, Anh Thơ… Điều này làm cho một số cây bút trẻ bây giờ viết cầm chừng hoặc không thể viết được ở đề tài này. Nhưng nguyên nhân cũng có thể là do quá trình thành phố hóa nông thôn đã diễn ra quá mạnh mẽ. Nhiều giá trị văn hóa, đạo lý truyền thống bị đảo lộn. Nhiều chuẩn mực xưa kia không hoàn toàn còn hạp với xã hội hiện đại. Người ta ngày một ít được nghe những bài mẹ ru con bằng tiếng hát ru. Lớp trẻ nhỏ quên dần những bài đồng dao, những trò chơi thuở đầu trần chân đất. Đời cầm bút bữa nay và mai sau không được biết đến những tinh hoa vật chất, ý thức của ông cha đang ngày dần mai một đi. Trước hiện thực từng lớp mới, họ cầu mong, đánh giá và viết ra những tác phẩm khác xa với truyền thống. Và thơ đồng quê không còn vẻ đẹp của ca dao, tục ngữ nữa… (Theo VHQN)